TRANSGENDER-VLUCHTELINGEN WORDEN IN DE STEEK GELATEN

TRANSGENDER-VLUCHTELINGEN WORDEN IN DE STEEK GELATEN

Na te zijn ontsnapt aan pesterijen, geweld en in veel gevallen doodsbedreigingen, komen transgender-vluchtelingen naar Nederland in de hoop een nieuw leven op te bouwen. Hier kunnen velen eindelijk het proces van gendertransitie doorlopen. Voor sommigen is het een kwestie van voor de eerste keer toegang krijgen tot een hormoonbehandeling. Voor anderen is het een kwestie van doorgaan met de behandeling die zij al zijn begonnen en toegang krijgen tot nieuwe vormen van medische zorg – waaronder chirurgie – zonder onnodige vertragingen.

Secret Garden heeft een aantal van de moeilijkheden onderzocht die dit segment van onze gemeenschap ondervindt. Naast de informatie die we in de loop der jaren hebben verzameld bij de gebruikers van onze diensten, hebben we diepte-interviews gehouden met vier transgendervrouwen. We spraken met hen over hun ervaringen met bureaucratie en met specialisten in de gezondheidszorg sinds hun aankomst hier. We vroegen hen tegen welke problemen zij aanliepen en welke aanbevelingen zij zouden doen voor een verbetering van de huidige omstandigheden waaronder transgender-vluchtelingen in Nederland zorg krijgen. 

LANG WACHTEN

De klacht die we het vaakst hoorden ging over de buitensporig lange wachttijden voor transgender-vluchtelingen bij specialisten in de gezondheidszorg. De verhalen over de lange wachtlijsten voor medische behandeling voor transgenders in Nederland zijn goed gedocumenteerd en hebben onlangs tot protesten geleid. Voor transgender-vluchtelingen komt de frustratie van zo’n lange wachttijd bovenop de pijn, het trauma en, in sommige gevallen, de eenzaamheid die hen vergezelt, terwijl ze hun plaats proberen te vinden in een nieuwe samenleving. Vaak is het wachten voor dit deel van onze gemeenschap nog langer door een gebrek aan duidelijke informatie en de moeilijkheden (inherent aan het vluchteling-zijn) om toegang te krijgen tot de gezondheidszorg.

Gigi woont sinds 2015 in Nederland: “Meteen nadat mijn asielstatus was goedgekeurd, stond ik te popelen om de behandeling te ondergaan die mij mijn hele leven al was ontzegd. Het lange wachten was erg frustrerend. Ik moest zes maanden wachten om het team van psychologen te zien dat zou beoordelen of ik geschikt was om met de geslachtsverandering te beginnen. In 2017 kreeg ik groen licht. Het personeel van het VUMC vertelde me dat ze me over zes maanden zouden terugbellen voor het begin van de hormoonbehandeling. Ik wachtte en wachtte. Na 12 maanden vroeg ik Emir (Secret Garden) om me te helpen in contact te komen met het Medisch Centrum om te zien wat er aan de hand was. Ze zeiden dat ze op mijn telefoontje zaten te wachten.” 

Wat een ongelukkig misverstand lijkt, verraadt in feite iets wat ons in onze interviews herhaaldelijk is opgevallen: het ontbreken van een duidelijk systeem van communicatie en ondersteuning dat is afgestemd op de specifieke obstakels waarmee vluchtelingen in Nederland te maken krijgen. Gigi, afkomstig uit Syrië, kreeg bij haar consulten in het VUMC vertalers van Marokkaanse afkomst, wier Arabisch een andere is dan de taal die zij spreekt. Door de vertalers merkte ze vaak dat er iets vreemds was of ontbrak in de communicatie met de medische staf van het VUMC. Gigi zou het heel nuttig hebben gevonden als iemand van het VUMC bij haar had gecheckt waarom ze aan het eind van de periode van zes maanden niet was teruggekomen. In plaats daarvan voelde ze zich, net als andere transgendervluchtelingen met wie we hebben gesproken, alleen en niet zeker over wat ze moest doen.

Farache, eveneens afkomstig uit Syrië, heeft soortgelijke problemen ondervonden en heeft het gevoel dat vertalers verkeerd beschrijven wat ze hen tijdens haar gesprekken in het VUMC vertelt. Vooral met het verkrijgen van hormonen ondervond Farache veel moeilijkheden. Haar ervaring staat verre van alleen. Net als andere transgenders die asiel aanvragen in Nederland, slikte ze voor haar aankomst in dit land al hormonen. Nadat ze in 2015 asiel had aangevraagd, werd ze overgeplaatst naar een asielzoekerscentrum (AZC), waar haar de behandeling die ze nodig had werd geweigerd. “Ik kwam naar Nederland om eindelijk de persoon te zijn die ik in mijn thuisland niet zijn kon. Maar tijdens de eerste maanden in het centrum was het voor mij onmogelijk om hormonen te krijgen. Ik stopte met het dragen van make-up en werd mannelijker. Ik had het gevoel dat ik weer in de kast zat”.

Andere personen hebben bevestigd dat de artsen in de AZC’s weigeren hormonen voor te schrijven. Het gevolg is dat transseksuele vluchtelingen verschillende maanden, zo niet jaren, moeten wachten voordat zij legaal toegang hebben tot deze behandeling. Dit gebeurt meestal zodra hun asielstatus is goedgekeurd en zij een ziektekostenverzekering hebben. Secret Garden en andere organisaties die LGBT+ vluchtelingen steunen hebben al geschreven over de pesterijen en de moeilijke leefomstandigheden die transgenders vaak moeten doorstaan in de centra. “Het hoge zelfmoordcijfer onder transgenders binnen het asielsysteem zegt veel over de kenmerkende problemen – en trauma’s – waar mensen zoals wij mee te maken hebben in de centra. We zouden niet ook nog moeten ‘vechten’ om basisdingen zoals hormonen te krijgen”, zegt Micha.

EEN SYSTEEM DAT VLUCHTELINGEN ECHT STEUNT

Micha, die in september 2019 in Nederland aankwam, vertelt hoe verloren men zich voelt in de centra zonder een aangewezen verantwoordelijke of een bureau dat transgender-vluchtelingen kan begeleiden bij de officiële stappen die nodig zijn voor hun transitie: “Je komt aan op deze nieuwe plek en het is echt moeilijk om de juiste informatie te verzamelen. Je worstelt om erachter te komen wat je precies moet doen en met wie je moet spreken voor het papierwerk enz. Dit is vooral een moeilijke ervaring voor mensen die weinig Engels spreken. Gezien het grote aantal mensen dat uit het Midden-Oosten aankomt, vraagt Micha zich af of het vertalen van formulieren en schriftelijke informatie op flyers in het Arabisch een aanzienlijk aantal transgendervluchtelingen in de centra zou kunnen helpen. “Op dat moment – zegt Micha – gaat het erom of je het geluk hebt een ander transgender persoon te ontmoeten die de juiste tips met je deelt.” Hoewel het zeker belangrijk is voor migranten om Nederlands en Engels te leren wanneer zij zich vestigen in Nederland, merkt Micha terecht op dat sommige vitale informatie wordt weggehouden van degenen die deze talen nog niet spreken.

Onze geïnterviewden vertellen ons hoe nuttig het zou zijn geweest als artsen in de centra volledig onderlegd waren om transgender vluchtelingen de informatie te geven die ze in die specifieke fase van hun nieuwe leven in Nederland nodig hebben. De mensen die wij hebben spraken, vertellen ons dat de informatie die in plaats daarvan werd gegeven, fragmentarisch en soms onjuist was, zoals zij later ontdekten. Het systeem dat zich bezighoudt met gendertransitie werkt misschien wel, zo wordt ons verteld, maar vooral voor mensen die, omdat ze hier geboren zijn, weten waar ze de informatie kunnen krijgen die ze nodig hebben.

Nancy kwam in 2017 in Nederland aan en kreeg in februari 2018 asiel. Terwijl ze wachtte op haar onderdak, worstelde ze om iemand in de AZC’s te vinden die haar informatie kon geven over hoe ze toegang kon krijgen tot een medisch centrum dat gespecialiseerd is in gendertransitie. Uiteindelijk stuitte ze op een andere transgendervrouw die haar vertelde welke papieren ze moest invullen en waar ze naartoe moest gaan. Nancy vertelde ons dat ze twee jaar heeft moeten wachten op een afspraak in het medisch centrum. Na een lange wachttijd vond ze een arts die haar hormonen zou voorschrijven. Dit consult werd snel uitgevoerd en zonder veel aandacht voor de psychologische en emotionele gevolgen van deze behandeling. Het is bekend dat mensen die een geslachtsbevestigende hormoonbehandeling ondergaan, last kunnen krijgen van stemmingswisselingen en een verergering van angst of depressie. Nancy’s arts maakte geen vervolgafspraak en liet haar alleen in het verwerken van de nasleep.

INTERCULTURELE GEVOELIGHEID

Toen Nancy uiteindelijk begon met de gesprekken met het team van psychologen in het VUMC dat zou beoordelen of ze geschikt was voor de medische procedures, had ze er moeite mee hoe onvoorbereid dat team was op de zorg van iemand met haar achtergrond: “uit de vragen die ze me stelden, bleek dat ze niets wisten over de trauma’s die vluchtelingen vaak met zich meedragen. Tijdens deze gesprekken had ik graag meer medeleven en begrip gevoeld voor wat ik had meegemaakt. In plaats daarvan stelde het personeel zeer directe, koude vragen over delen van mijn lichaam. Sommige van deze vragen voelden zo taktloos en, eerlijk gezegd, beledigend aan.” Nancy’s verhaal bevestigt iets dat we hebben ervaren bij andere gebruikers van de diensten van Secret Garden: specialisten in de gezondheidszorg die werken in de medische centra die zich richten op gendertransitie hebben soms weinig begrip voor de culturele verschillen en voor de specifieke problemen van mensen die uit het Midden-Oosten of Noord-Afrika komen. Ze zijn bijna altijd wit en zijn zich vaak niet bewust van het geweld dat een bepaald soort taal – en een manier van praten over emoties, het lichaam en seksuele verlangens – kan veroorzaken bij mensen die uit contexten komen waar over bepaalde onderwerpen anders wordt gesproken dan in Nederland.

Het probleem, zo wordt ons verteld, is niet alleen dat het personeel in de gezondheidszorg bijna altijd wit is. Het is een systeem waarin witheid de standaard is wat het daarmee moeilijk maakt voor mensen van kleur om de juiste zorg te krijgen. Tijdens ons interview met Farache werden we eraan herinnerd dat transseksuele vrouwen meestal hun ongewenste lichaamshaar permanent moeten laten verwijderen. De mate waarin een verzekering die ontharing dekt is voor veel van deze vrouwen een belangrijke bron van frustratie. Farache zegt: “De ziektekostenverzekering dekt slechts 12 behandelingen, wat voor de gemiddelde witte Nederlander misschien voldoende is. Maar mensen uit het Midden-Oosten zoals ik zijn over het algemeen hariger. Dus hebben we meer ontharingsbehandelingen nodig. Maar we zijn gedwongen om het uit eigen zak te betalen.” In de latere interviews komen we erachter dat de zorgverzekering alleen het verwijderen van gezichtshaar dekt. Transgendervrouwen uit het Midden-Oosten zoals Nancy en Farache staan er dus alleen voor voor wat betreft de kosten voor het verwijderen van overmatig lichaamshaar.

Farache herinnert ons eraan dat het voor vluchtelingen financieel al een hele opgave is om tijdens de eerste jaren van hun verblijf in Nederland rond te komen. Hun kennis van de Nederlandse of Engelse taal is misschien nog niet zo goed, wat het voor hen extra moeilijk maakt om werk te vinden waarmee ze in hun levensonderhoud kunnen voorzien. Net als andere vrouwen die we hebben gesproken, moet Farache grote offers brengen om deze extra ontharingssessies te kunnen betalen.

HET RECHT OM TE ZIJN WIE JE BENT

Voor de mensen die we hebben geïnterviewd, is een van de belangrijkste stappen in hun nieuwe leven in Nederland de mogelijkheid om zo snel mogelijk hun naam en persoonlijk voornaamwoord te veranderen. Dit is een praktijk die illegaal is in de landen waar zij vandaan komen. Het lijkt misschien een kleinigheid om je naam en de bijbehorende aanspreekvorm te veranderen. Maar voor mensen die hun hele leven hebben geleden onder transfobische haat en geweld voordat ze eindelijk hun toevlucht konden zoeken in Nederland, is dit even belangrijk als de zuurstof die je inademt.

Net als andere transgender vluchtelingen had Nancy het moeilijk om erachter te komen hoe ze haar naam op haar documenten kon veranderen. Zoals zij uitlegt, “is er in de AZC’s meestal geen bureau dat dergelijke informatie verstrekt en is het moeilijk om mensen te vinden die je kunnen helpen”. Om deze reden maakte Nancy een zeer moeilijke periode door. Het werd nog moeilijker toen het personeel van de genderkliniek haar vertelde dat ze, omdat ze niet de Nederlandse nationaliteit had, geen aanvraag kon indienen om haar naam te laten veranderen. Gelukkig vond Nancy, toen ze eenmaal met de gemeente in Amsterdam in contact kwam, iemand die haar hielp. Maar de problemen bleven. Om regelmatig naar het VUMC te kunnen gaan voor haar consulten, kreeg Nancy een ID-kaart om toegang te krijgen tot sommige gebouwen. Op het identiteitsbewijs stond de beginletter M (voor man), iets wat haar zowel onnodig als wreed leek. Zelfs nu op haar persoonlijke documenten haar nieuwe naam en het correcte voornaamwoord staan, ontvangt ze regelmatig brieven van het VUMC waarin naar haar wordt verwezen als man. “Het is nogal ironisch, is het niet? Gezien het feit dat ik naar het VUMC ga voor mijn geslachtsverandering. Ik zou willen dat er in een medisch centrum meer rekening werd gehouden met dit soort zaken.”

STOF TOT NADENKEN

Nancy vertelde ons: “in Libanon kon ik niet in leven blijven en in dat lichaam blijven. Daarom ben ik gevlucht en hierheen gekomen om het leven te leiden van de vrouw die ik ben.” Terwijl ze in de AZC’s verbleef, kwam ze te weten dat de verzekering van de asielzoekers geen dekking bood voor hormoonbehandelingen. Nancy bevestigt een punt dat door verschillende transgender vluchtelingen werd gedeeld. Toegang tot hormonen lijkt door de Nederlandse overheid te worden beschouwd als een soort luxe. Voor veel transgenders, zo wordt ons duidelijk gemaakt, is dit een vitale en dringende kwestie, iets dat het verschil kan betekenen tussen leven en dood.

Nancy realiseerde zich dat er in Nederland een aantal informele netwerken bestaan die haar zouden kunnen helpen bij het vinden van genderbevestigende hormonen. Deze netwerken zijn voor sommige van onze ondervraagden van essentieel belang geweest. Het probleem is dat dergelijke netwerken niet altijd gemakkelijk te vinden zijn, vooral als men nog niet zo lang in dit land woont.

Micha is 30 jaar oud en verliet Libanon toen het leven daar te gevaarlijk voor haar werd. In Nederland heeft Micha het geluk gehad zo’n netwerk te vinden, maar pas na een aantal zeer zware maanden in verschillende AZC’s. Micha is een hoog opgeleide vrouw; na lang surfen op het web kon ze de informatie te pakken krijgen die ze nodig had. Ze is zeer welbespraakt in het Engels, wat haar heeft geholpen de juiste vragen te stellen aan de mensen die ze onderweg is tegengekomen. “Het is niet gemakkelijk als je het Engels niet machtig bent. Het systeem moet rekening houden met degenen die minder bedeeld zijn dan ik, die misschien persoonlijke zorg en duidelijkere informatie nodig hebben”.

De algemene consensus onder de mensen die we hebben geïnterviewd is dat het gezondheidszorgsysteem en de ondersteunende overheidsdiensten rekening zouden moeten houden met de specifieke situaties, achtergronden en problemen van transgender vluchtelingen. Dit deel van onze gemeenschap voelt zich in de steek gelaten juist door het land dat hen heeft verwelkomd nadat het hun asiel had verleend. Nancy zegt: “Ik heb vaak het gevoel dat ik slechts een nummer ben voor de gezondheidszorg”. De mensen die wij spraken hopen dat de Nederlandse regering zich snel zal gaan realiseren dat zij een grote verantwoordelijkheid voor hen draagt. De vluchtelingen die zich in Nederland hebben gevestigd, hebben hun huizen verlaten op zoek naar een veiliger bestaan. Daarbij hebben zij, zoals Amnesty International aangeeft, ook de ondersteunende netwerken verloren die de meesten van ons als vanzelfsprekend beschouwen – onze gemeenschappen, collega’s, familieleden en vrienden. Ervoor zorgen dat een van de meest kwetsbare bevolkingsgroepen van onze gemeenschap de zorg krijgt die zij nodig hebben, is daarom meer dan een collectieve plicht. Het is een vorm van ethische verantwoordelijkheid die dit land niet opzij kan schuiven.

Terwijl we dit artikel aan het afronden waren, stuitten we op een video die Nancy op sociale media heeft geplaatst. In deze video legt Nancy uit dat ze de afgelopen zes maanden heeft geworsteld met het vinden van psychologische ondersteuning om haar geestelijke gezondheidsproblemen aan te pakken. Zichtbaar overstuur vertelt ze dat een vertegenwoordiger van de organisatie waar ze door haar huisarts naar was doorverwezen, haar onlangs heeft laten weten dat ze haar niet kunnen helpen. Nancy legt uit dat dit al de tweede organisatie van psychologen is die haar in de steek heeft gelaten nadat ze zich realiseerde hoe complex de geestelijke gezondheidsproblemen zijn die een transgender-vluchtelinge zoals zij heeft. We noemen Nancy’s video aan het eind van dit artikel om te benadrukken dat er dringend behoefte is aan een herziening van de gezondheids- en sociale ondersteuningsvoorzieningen voor transgender vluchtelingen in Nederland. Als organisatie die met LGBT+ vluchtelingen werkt, is Secret Garden zeer bekend met verhalen over posttraumatische stressstoornis en depressie, zoals we ook bekend zijn met de frustratie en de hoop van de transgenders die we ondersteunen. We roepen de medische centra en professionals in de gezondheidszorg die gespecialiseerd zijn in gendertransitie in dit land op om samen te werken met organisaties zoals de onze om de kwaliteit van de diensten voor deze bevolkingsgroep te verbeteren en om effectief tegemoet te komen aan de specifieke behoeften van transgender-vluchtelingen.

We besluiten dit artikel door onze lezers eraan te herinneren dat Nederland op dit moment slechts drie medische centra heeft die gespecialiseerd zijn in gendertransitie: in Amsterdam, Nijmegen en Groningen. Ons is verteld dat dit zeer beperkte aantal gespecialiseerde medische centra een van de oorzaken is van de zeer lange wachtlijsten waarover veel patiënten hebben geklaagd. Dit land wordt vaak een van de meest LGBT-vriendelijke naties ter wereld genoemd. We roemen Nederland als het eerste land dat het homohuwelijk legaliseerde (2001), terwijl de antidiscriminatiewetten op grond van seksuele geaardheid dateren van 1994. Als het dit land ernst is met het behoud van deze erfenis, dan mag het de benarde situatie van onze transgenderzusters en -broeders niet negeren.

Interviews en tekst: Sergio Rigoletto en Elias Karam

Vertaald naar het Nederlands: Peter Cozijn